GÓC Q&A CÙNG DIỄN GIẢ | KHI TRẺ “LÀM KHÁC” CÁCH NGƯỜI LỚN HƯỚNG DẪN

GÓC Q&A CÙNG DIỄN GIẢ | KHI TRẺ “LÀM KHÁC” CÁCH NGƯỜI LỚN HƯỚNG DẪN 

Trong Hội thảo Chủ đề 1, một phụ huynh chia sẻ tình huống rất quen thuộc ở nhà:

 “Bé 21 tháng làm quen bảng số lắp ghép. Bé chỉ ghép được khi xoay ngược bảng; khi mẹ xoay lại đúng chiều, bé không đồng ý. Trong trường hợp này nên xử lý thế nào?”

Từ chia sẻ của cô Julia Hilson, chúng ta có thể nhìn câu chuyện này rõ hơn qua vài góc độ sau:

1. Quan sát trước khi can thiệp – bám rễ trong tư tưởng gốc của Montessori

Với một em bé 21 tháng, điều đầu tiên không phải là kết luận “con làm sai rồi”, mà là dừng lại xem con đang làm gì và tự hỏi: “Mình có cần ngăn chặn hành động này không?”

Câu hỏi tiếp theo là: “Hành động này có gây hại cho bản thân trẻ không? Có làm hỏng học cụ không?”

Nếu câu trả lời là không, thì người lớn cần rất thận trọng trước khi can thiệp, bởi lúc đó có thể trẻ chỉ đang khám phá theo cách của riêng mình.

Cách tiếp cận này bám rất sát với tinh thần Montessori trong The Child in the Family và The 1946 London Lectures: người lớn là người quan sát và chuẩn bị môi trường, chỉ dừng trẻ lại khi hành vi gây nguy hiểm hoặc phá vỡ môi trường, chứ không phải luôn lập tức can thiệp mỗi khi thấy trẻ làm khác ý mình.

2. Trẻ “làm khác” không có nghĩa là “làm sai” – trẻ đang xây dựng từ bên trong

Cô Julia cũng nhấn mạnh rằng không vội sửa tư thế xoay bảng số của trẻ, mà hiểu đó như một cách trẻ đang khám phá, điều này đi sát với mô tả của Montessori về tâm trí thấm hút.

Trong The Absorbent Mind, Montessori nói rõ rằng trẻ nhỏ hấp thụ môi trường xung quanh một cách vô thức nhưng sâu sắc, thông qua vận động, giác quan và lặp lại, chứ không chỉ qua lời giải thích. The Secret of Childhood bổ sung thêm chiều sâu khi mô tả giai đoạn đầu đời như một phôi thai tinh thần, nơi trẻ không chỉ lớn lên về thể chất, mà còn “nảy mầm” nhân cách và trí tuệ qua những hành động tưởng như rất nhỏ bé.

Khi trẻ xoay, lật, thử, làm khác người lớn hướng dẫn, đó chính là quá trình trẻ đang làm thử, có thể làm chưa đúng, rồi tự tìm cách làm lại theo cách của mình cho tốt hơn, là một phần tự nhiên của việc xây dựng trật tự bên trong. Nhìn từ các hoạt động này, việc “cho phép trẻ làm khác” không phải là bỏ mặc, mà là tôn trọng cơ chế học tập sâu xa của trẻ nhỏ.

3. Hoạt động phải “vừa tầm” – phù hợp với giai đoạn phát triển cụ thể

Sau khi quan sát và cho trẻ không gian khám phá, người lớn cần tự hỏi: hoạt động này có phù hợp với quá trình phát triển của trẻ ngay lúc này không, trẻ đã sẵn sàng thực hiện được chưa.

Nếu trẻ có thể tham gia ở một mức độ nào đó, có hứng thú và muốn lặp lại, thì hoạt động có vẻ đang gần với khả năng hiện tại. Ngược lại, nếu trẻ không thật sự tiếp nhận được hoạt động, liên tục không hợp tác, loay hoay và không thể thao tác dù đã được hỗ trợ, thì có thể hoạt động đó đang quá sức hoặc chưa phù hợp với lứa tuổi. Khi đó, như cô Julia gợi ý, tốt hơn là tạm cất hoạt động đó đi và thay bằng một hoạt động khác ý nghĩa hơn cho sự phát triển của trẻ ở thời điểm này.

Cách nhìn này bám sát lập luận trong Education for Human Development của Mario Montessori Jr. và The Absorbent Mind: mỗi giai đoạn phát triển có những “thời kỳ nhạy cảm” và nhu cầu riêng, những hoạt động vừa sức và đúng nhu cầu sẽ giúp trẻ tập trung sâu và lặp lại tự nhiên, trong khi những hoạt động đến quá sớm hoặc quá khó dễ gây căng thẳng và mất tập trung.

4. Ít nhưng chất – môi trường chuẩn bị với số hoạt động vừa đủ

Cuối cùng, cô Julia cũng chia sẻ với phụ huynh trong môi trường ở nhà, không nên để quá nhiều hoạt động cùng lúc, mà chỉ cần chuẩn bị sẵn khoảng 4–5 hoạt động, nhiều nhất 6 hoạt động. Khi trẻ đã làm quen và sử dụng được một hoạt động, phụ huynh có thể thay một hoạt động mới vào trong “nhóm” 4–6 hoạt động đó, đồng thời loại bỏ những hoạt động mà trẻ không thực sự tiếp nhận được, nhất là những hoạt động quá sức hoặc không phù hợp với lứa tuổi.

Cô cũng nhấn mạnh đây là điểm mà cả cô và cô Kavya đều đồng ý. Điều này gắn rất chặt với khái niệm “môi trường đã được chuẩn bị” trong Montessori vào gia đình, như E.M. Standing mô tả trong Montessori: Her Life & Work và Maria Montessori trình bày trong The Child in the Family: môi trường cho trẻ cần được chọn lọc kỹ, đơn giản, rõ ràng, dễ dự đoán, để trẻ dễ quan sát, dễ lựa chọn, dễ lặp lại và từ đó dần hình thành trật tự bên trong.

Hãy quan sát trẻ đang khám phá điều gì. Chỉ can thiệp khi hành vi gây nguy hiểm hoặc làm hỏng giáo cụ. Với trẻ nhỏ, người lớn trình bày một lần rồi lùi lại để trẻ tự do khám phá. Luôn cân nhắc độ phù hợp của hoạt động và giữ số lượng hoạt động ở nhà vừa đủ, ưu tiên những trải nghiệm đúng nhu cầu phát triển hiện tại.

Nguồn tài liệu tham khảo: The Absorbent Mind; The Secret of Childhood; The Child in the Family; Education for Human Development (Mario Montessori Jr.); Montessori: Her Life & Work (E.M. Standing); The 1946 London Lectures.